Гемофили (Haemophilia ) гэдэг нь Haema-цус, philia-хүсэх гэсэн грек үгнээс гаралтай. Гемофили нь Х-хромосомын ноёлогдогч генээр дамжин удамшиж, цус бүлэгнэлтийн VIII, IX, хүчин зүйлийн дутагдлын шалтгаант цус гоожимхой, цус гоожимхой шинж тэмдэг буюу бие амархан хөхрөх, гэмтсэн арьс салстаас цус удаан хугацаагаар гоожих, тогтохгүй байх, үе мөчинд үе үе цус алдах шинжээр шинжээр илрэх удамшлын өвчин юм. Сийвэн дэх VIII, IX факторын түвшин 1%-иас буурвал (1ОУН/дл) Гемофилийн хүнд хэлбэр, 1-5% болж буурвал хүндэвтэр, 5-40% тай бол хөнгөн хэлбэр гэж үзнэ [1].
Гемофили өвчний генийн эмчилгээ нь вирусын вектор ашиглан эрүүл генийг өвтөний бай эсэд оруулах замаар сийвэнгийн бүлэгнэлтийн факторын түвшинг нэмэгдүүлэх эмчилгээ юм. Одоогийн байдлаар генийн эмчилгээнд Аденовирусыг ашиглаж байна. Энэхүү эмчилгээнд ашиглаж буй вирус нь эмгэг үүсгэх хор нөлөөгүй бөгөөд бүлэгнэлтийн VIII факторын В домайныг кодлогч хэсгийг генийн инженерийн аргаар тасдаж А1, А2 болон A3, С1, С2 домайныг кодлосон хэсгийг залгаж богиносгосон байдлаар вирусын удмын мэдээлэлд оруулж туршиж байгаа. Генийн эмчилгээний гол зорилго нь эзэн эсийн удмын мэдээлэл эрүүл генийг залгах замаар дутагдсан бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийг биед тогтвортой хугацаанд нийлэгжүүлж цус алдалтаас сэргийлэх, гемофилийн урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ (prophylactic therapy)-г багасгах, улмаар цус алдалтаас шалтгаалах гэмтэлээс сэргийлэн өвчтөний амьдарлын чанарыг сайжруулах явдал юм. Одоогоор гемофилийн ген эмчилгээнд Гемофили А-д нэг, гемофили-Б-гийн ген эмчилгээнд 2, нийт гурван ген эмчилгээ батлагдаж практикт хэрэглэгдэж байна. Үүнээс гадна хэд хэдэн улс оронд ген эмчилгээний протоколууд эмнэлзүйн туршилт судалгааны үе шатанд явж байна. Ген эмчилгээ батлагдах гэдэг ойлголт нь эмнэлзүйн туршилт судалгааны 4 үе шатын 3-р үе шатыг амжилттай давахыг хэлнэ.
Гемофилийн эмчилгээний доорх төрлүүд байдаг. Үүнд:
- Фактор нөхөн орлуулах эмчилгээ: Биед дутагдаж буй VIII, IX факторыг донорын сийвэнгээс ялган авч хуурайшуулан тариа хэлбэрээр гарган авсан
- Хос үйлдэлт эсрэг биеийн эмчилгээ: Нэг хэсэг нь идэвхижсэн IX фактортой холбогдох, нөгөө хэсэг нь X хүчин зүйлтэй холбогдон түүнийг идэвхижүүлнэ. Өөрөөр хэлбэл VIII факторын үүргийг гүйцэтгэх чадвартай эсрэг бие эсвэл уураг нийлэгжүүлэн гарган авсан байна
- Тэнцвэржүүлэх эмчилгээ: Бүлэгнэлтийн болон бүлэгнэлтийн эсрэг системийг тэнцвэржүүлэх
- Ген эмчилгээ: Эрүүл генийг векторт залган биед оруулах.
Гэвч ген эмчилгээ нь хүн болгонд зохино гэсэн үг биш. Зарим хүнд хариу урвал үзүүлнэ, зарим хүнд үйлчлэхгүй. Энэ нь хувь хүний онцлогоос шалтгаална. Хэрвээ зарим хүнд үйлчилсэн ген эмчилгээ өөр нэгэд үйлчлэхгүй бол өмнөх эмчилгээний сонголтоороо эмчилэгдэх боломжтой. Гемофили А болон Гемофили Б – гийн генийн эмчилгээ нь өөр өөр хариу урвал, өөр өөр эрсдэлтэй. Тухайлбал: Гемофили А-гийн ген эмчилгээ хийлгэсэн хүмүүсийн 80%, гемофили-Б-гийн ген эмчилгээ хийлгэсэн хүмүүсийн 20-50% орчим нь дархлаа дарангуйлах эмчилгээг хэдэн долоо хоногоос хэдэн сарын турш хийлгүүлдэг.
Ген эмчилгээнд хэнийг сонгох вэ? Хүн бүрт ген эмчилгээ үр дүн өгөхгүй байж болно. Жишээ нь ROCTAVIAN (valoctocogene roxaparvovec) ген эмчилгээ нь Гемофили-А тай насанд хүрэгчдэд хэрэглэж байгаа батлагдсан эмчилгээ юм. Энэхүү эмчилгээг хийлгүүлэх өвчтөний биед Аденовирусын (AAV5) эсрэг эсрэг-бие (pre-existing antibody) байхгүй байх, үүнээс гадна тухайн хүний цусанд VIII факторыг саармагжуулагч эсрэг-бие буюу ингибитор үүсээгүй байх ёстой. Гэвч ген эмчилгээ тохирох эсэхийг эмчилгээ тусламж үйлчилгээний мэргэжлийн баг үнэлж шийднэ. Ген эмчилгээг хийхдээ мөчдийн венийн судсанд зөвхөн нэг удаа тарьна. Генийн эмчилгээ хийлгүүлсний дараагаас 3-4 долоо хоногийн дараагаас үр дүн ажиглагдаж Фактор нийлэгжиж эхэлнэ. Хэдэн сарын дотор тогтворжиж эхэлнэ. Бүлэгнэлтийн VIII фактор 0-3%-тай хүнд ген эмчилгээ хийхэд 1 жилийн дараа VIII фактор дунджаар 10%, 2 жилийн дараа 15%, 3 жилийн дараа 26%-тай болсон байна. VIII фактор 5-15%-тай хүмүүст ген эмчилгээний дараа 1 жилд 17%, 2 дахь жилд 34%, 3 дахь жилд дунджаар 42% болсон байна (Хүснэгт 1).
Ген эмчилгээ цус алдалтын давтамжид хэрхэн нөлөөлөх вэ?
ROCTAVIAN (valoctocogene roxaparvovec) эмчилгээний 3-р фазын үр дүнгээс харахад жилд алдаж буй цус алдалт 2.6 байсан бол 0.8 болж буурчээ. Нийт эмчилгээ хийлгүүлсэн хүмүүсийн 74% нь жилд цус алдалтын тохиолдолгүй байв. ROCTAVIAN (valoctocogene roxaparvovec) эмчилгээ хийлгүүлсэн хүмүүсийн 96% нь 2 жилийн дараагаас урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ шаардлагагүй байв. Дэлхийн Гемофилийн Холбоонд бүртгэлтэй, АНУ-ын Хүнс эмийн хороо (FDA-Food Drug Administration), Европын Эмийн агентлаг (European Medicines Agency)-т бүртгэлтэй одоогоор батлагдсан 2 генийн эмчилгээний талаарх мэдээллийг харуулсан байна (Хүснэгт 2).
Ген эмчилгээний Phase 3-ын дараах FVIII факторын түвшинг 132 хүнд хянахад эхний жилдээ дунджаар 42.8 ± 45.6IU/dL (median 23.9IU/dL) байсан бол цаашдаа аажмаар буурч 5 дахь жилд 18.0 ± 4.9 болж буурч байв [2].
Ген эмчилгээ нь олон шатны эмнэлзүйн туршилт судалгаа шаарддаг, оношилгооны өндөр шалгууртай, эмчилгээний дараах хяналт, гаж нөлөө зэрэг бусад үр нөлөөг цогцоор нь үнэлдэг, олон мэргэжилтний багаар хийгдэж эмчилгээ юм.
Ашигласан материал:
1. Srivastava, A., et al., WFH Guidelines for the Management of Hemophilia, 3rd edition. Haemophilia, 2020. 26 Suppl 6: p. 1-158.
2. Pierce, G.F., et al., The WFH Guidelines for the Management of Haemophilia: AAV Gene Therapy, 2025. Haemophilia. n/a(n/a).
3. https://www1.wfh.org/publications/files/pdf-2368.pdf
